कोल्हापुरी माणूस तसा दिसायला रांगडा....काळाभोर, तुकतुकीत...जुनं खोंड असेल तर त्याचा रुबाब काही वेगळाच...डोक्याला भरगच्च कोल्हापुरी फेटा..अंगात पैरण,धोतर,पायात करकर वाजणारी कोल्हापुरी कापशी पायताण...कधी कधी खांद्यावर विजार टाकून ती पाहुण्यांच्या गावाच्या वेशीवर गेल्यावर घालून आत प्रवेश करणारी माणसं ...हातात पानाची पिशवी...त्याला लोम्बणारी पितळी चुन्याची डबी...आणि त्या लाखमोलाच्या दौलतीची राखण करणारा पोलादी अडकिता ...चालतानाचा रुबाब तर राजेशाहीच...पिंड लाल मातीत रापुन तयार झालेला...कुस्तीच्या आखाड्यात खुद्द खविसाला ही माती चारणारा...पिशवीत येणारं दूध सहसा मान्य नाहीच...कोल्हापुरात पहिल्या पहिल्या धारोष्ण दुधाची चवच निराळी...तोंडातली शिवी म्हणजे मित्रावरच प्रेम आणि शत्रूला दिलेली खुन्नस...

कोल्हापूरी माणूस जसा तशीच कोल्हापूरच्या मातीत जन्माला येणारी बाईमाणुस ही...हमखास रंग गोरा किंवा सावळा घेऊन जन्माला येणार...कपाळावर गोंदण, नाकात नथ, चेपून नेसलेली मराठा नऊवारी, पायात कोल्हापुरी चेपल्या,कमरेला कमरपट्टा...बोलण्यात सो कॉल्ड नाजूकपणा नाहीच... 'आलो,'गेलो',असे स्व आदरार्थी संबोधन नेहमी वापरणारी...

लग्ना वऱ्हाडात हमखास दांडपट्टा आणि लाठीकाठीचं प्रात्यक्षिक बघायला मिळणार...शिवजयंती आणि दसरा हा तर जिवाभावाचा उत्सव

राजर्षि शाहू राजांच्या थोर पुण्याईने सदैव हिरवागार असणारा हा परिसर...रंकाळ्यावर घालवलेले संध्याकाळचे रम्य क्षण...अंबाबाईच्या मंदिरात देव मानत नसतानाही घालवलेले क्षण आणि तिथले अनुभवलेलं सांस्कृतिक वैभव...

इथल्या चौकाचौकात 'भावा' अशी मारली जाणारी प्रेमळ हाक....

बिंदू चौकातली विशाल सभा...पापाच्या तिकटीचं कोल्हापुरी चप्पल मार्केट..त्यालाच लागून असणारा शिवाजी पुतळा...तिथून पुढे सरकत गेलं की येणार गंगावेश ...सरळ जावं तर थेट रंकाळा...आणि उजवीकडे वळून शिवाजी पुलाकडे वळावं तर शुक्रवार पेठेतून सरळ पंचगंगा नदीच्या ऐतिहासिक घाटाकडे ओढत घेऊन जाणारा रस्ता...आणि लागीर झाल्यागत जिथं हा रस्ता संपवा तिथे पंचगंगा माईनं हसत केलेलं स्वागत... जुना आणि नवा राजवाडा म्हणजे कोल्हापूरचं वैभव...आणि महालक्ष्मी मंदिर ही...

शिवाजी पेठेत किंवा शहराच्या मध्यवर्ती भागात फिरत असताना..

'काटाकिर्रर्र खटक्याव बॉट जाग्याव पलटी'

संयुक्त गडगडाट मित्र मंडळ,

थाम्ब टकल्या भांग पाडतो,

नाद्या बाद...

आबा कावतुय..

लेट्स चिंगळी..

अस्स करतीयस व्हय...!

असे मराठी भाषेला अगदी न समजण्याइतके सहज मात्र भाषिक मूल्य असणारे रांगडे शब्द...

ग्रामीण भागात असणारी भात शेती...

लागण, खोडवा, निडवा अशी उसाची शेती...

तितक्याच गोडीची गुऱ्हाळं... गूळ ,काकवी,यांचं उत्पादन...

निसर्गाचं तर काय वर्णन करावं...

आपल्या कुंचल्यानं एखाद्या प्रथितयश चित्रकाराने चित्रं रेखाटावी तश्शीच ही ....भाताच्या खाचरातून वाहणाऱ्या लहान लहान झऱ्यानी पुढे जाऊन मोठ्या धबधब्याच्या आकारात जन्म घ्यावा ....पावसाच्या कधी अल्लड तर कधीकधी मुसळधार सरींनी मातीची चापून यथेच्छ धुलाई करावी आणि जमिनीनंही तिला आपल्या अंगाखांद्यावर हसत हसत खेळवाव....मधूनच त्या हिरव्यागार भरजरी शालूवरती सोनेरी धाग्यांनी भरतकाम करावं तशीच भासणारी गाडीवाटेची वळणदार नक्षी....

गारठून गेलेल्या वातावरणात मायेची ऊब देणारी कौलारू घरं... आणि त्यांच्या कडे ओढत घेवून जाणाऱ्या पायवाटा...गावात शिरताच वयस्कर मनांनी हसत केलेलं स्वागत..

गारगोटीला जाताना पूर्वी वडाच्या झाडांच्या बोगद्यातून जावं लागायचं...तो हवेचा थंडावा....आज एसी मध्ये बसून पण मिळत नाही...माणूस पण किती क्रूर बघा... ज्या झाडांनी माणसांच्या डोईवर सावली धरली...त्याच झाडांच्या कुशीत त्याने आग लावली...आणि ती झाडं हळूहळू संपवून टाकली...कुणी संपवली हा प्रश्न अजूनही निरुत्तर आहे...मात्र सावली देणाऱ्या झाडांची झालेली ही अवस्था पाहून जुना कोल्हापुरी माणूस हळहळतो... राजर्षी शाहू छत्रपती महाराजांच्या आठवणींचे हे साक्षीदार आता तिथे नाहीत तेंव्हा होणारी मनाची तळमळ शब्दात व्यक्त नाही करता येत.

आता शहर आधुनिकीकरणा कडे झुकलंय...कोल्हापूर च्या आसपासची वीस किलोमीटर च्या परिघातली गाव आता शहरं व्हायच्या प्रक्रियेत आपलं गावपण कधीच विसरून गेली आहेत...गाडीवाटा आता दिसत नाहीत ...दिल्लीतलं , मुंबईतलं राजकारण आता गल्ली गल्ली पर्यंत पोचलय ....गावातल्या तालमी आता कधीच ओस पडल्या आहेत..तिथली लाल माती गप गुमान पडून राहते आखाड्यात...गावाकडची जुनी खोंड केंव्हाचीच या जगातून निघून गेली आहेत...आणि ज्यांना स्वतःच्या तरुण असण्यावर वारेमाप माज होता ते मात्र आता ...वार्धक्याच्या ओझ्यानं झुकलेले दिसून येतात...काल परवापर्यंत बाचणीचा येसुमामा त्याच्या सायकलवर वर्क्या, बटर घेऊन यायचा, आता त्याच्या जागा मारवाड्यांच्या स्वीट होमनी घेतलीय.. संभाजीनगर मधून निघणारी एसटी आजकाल सीबीएस वरून सुटते ..संभाजी नगरचं स्टॅड मात्र वृद्धाश्रमातल्या आई बापानी आपल्या पोटच्या पोरांची वाट पाहावी तसं प्रवाश्यांची वाट पाहत एकटंच बसून असतं...सोबतीला कर्नाटक महामंडळाच्या एक दोन बसेस असतात त्याच्या...

रस्ते सिमेंटचे झालेत मात्र तो इथल्या हिरवाईचा घास घेऊनच...कधी काळी कोल्हापुरातून महाराष्ट्राची सूत्र हालायची...आता महाराष्ट्रातून कोल्हापूरची सूत्रं हलतात.ज्या चित्र नगरीमध्ये मराठी चित्रपट सृष्टीने सुवर्णकाळ पाहिला ती चित्रनगरी आज ओस पडल्यासारखी भासते..रंकाळा मात्र आपलं वैभव टिकवून आहे... गंगावेश , पापाची तिकटी, महानगर पालिका,शाहूपुरी ,लक्ष्मीपुरी इथली मोजकीच दुकानं काय त्या जुन्या खुणा जपून आहेत...दसरा चौक दसरा सोडला तर कधीच गजबजलेला नसतो...बिंदू चौकात ही फुले –आंबेडकर शांतपणे उभे आहेत...कावळा नाक्याचा रणरागिणी ताराऊसाहेब आणि दसरा चौकातला राजर्षी शाहू छत्रपतीं महाराज यांचे पुतळे आपल्या रयतेवर मायेची पाखर घालत उन्हा पावसात उभे आहेत...कोल्हापूर वेगानं विस्तारतंय...खरंच कोल्हापूर बदलतंय....

सागर सोनाई