तमाम शोषितांच्या भाळावर लिहिलेल्या वेदनांचा एल्गार... तुझ्या लेखणीतून ज्वालामुखी बनून उसळला...अन त्यानं मांडली
Wednesday, 8 September 2021
मानवतेच्या लढ्याची अभंग गाथा...
तो एल्गार फक्त वेदनांच मांडून थांबला नाही तर...
त्यानं निर्मिती केली एका क्रांतीच्या महाकाव्याची....
आजवर चंद्र,सूर्य, तारांगणे आणि प्रेयसी यांची बिलोरी वर्णन करण्यात ...
इथल्या सारस्वतांच्या लेखण्या झिजल्या...मात्र
आमच्या उपाशी पोटी झोपणाऱ्या चुली त्यांच्या बिलोरी स्वप्नांपासून मैलोनमैल दूर होत्या.....कारण त्यांना त्या मदहोशीत...इथल्या मातीत राबणारी आमची भूक दिसलीच नाही...
तुझ्या लेखणीच्या तोफेतुन निर्मिलेस तू शोषितांचे स्वतंत्र अस्तित्व आणि आकार दिलास आमच्या वेदनांना...
तुझ्या नायिका आणि नायक भलतेच आगाऊ...
प्रस्थापितांच्या बुडाखाली आग लावतात म्हणजे काय....!
चंद्र,सूर्य,तारांगणे,प्रेयसीची मधाळ वर्णने....
यांना खिजगणतीतही न धरता वेदना आणि एल्गार मांडतात म्हणजे काय...!
तुझ्या मैनेची तडफड वैश्विक बनते....
आणि वारणेचा वाघ ही....
फकिरा मध्येच आरोळी देतो अन्यायाविरुद्ध आणि उलथवून टाकतो ही मदमस्त सत्ता...
तू खरंच एक विद्यापीठ होतास...
शोषितांचे विचारपीठ होतास...
तुला बांधता येत नाही कोणत्याही रंगात...
कबीर आणि तुकाराम
लहुजीबुवा आणि ज्योतिबा...
मार्क्स आणि बाबासाहेब ....
या विचारांचं...
परफेक्ट कॉम्बिनेशन आहेस...
"जग बदल घालून घाव
सांगून गेले मला भीमराव " अस म्हणत
सत्यशोधक आंबेडकरी हीच तुझी विश्वात्मक ओळख तू स्वीकारलीस...
म्हणून काळजावर हात ठेवून ....
थोडसं लवुन...
मुजरा करावासा वाटतो तुला...
आणि मनापासून म्हणावं वाटतं....
माझं भाऊ अण्णाभाऊ....
माझं भाऊ अण्णाभाऊ...
गांधी....
खरंतर तुमचा आणि आमचा वाद जुनाच....
तुमचं मवाळ हिंदुत्व...
या मातीत पेरत होतं... व्यक्तिपूजेचं स्तोम आणि स्वयंघोषित महात्मा म्हणवून घेण्याचं देशी सर्टिफिकेट....
तुम्ही मनपरिवर्तन करण्यावर लय भर दिला...
पण माझा बाप हजारो वर्षांपासून आमच्या काळजाला झालेलं....जातीचं ठसठसणारं गळु...
फोडून...जालीम शस्त्रक्रिया करून...
आम्हाला वेदनामुक्त करण्यात गुंग होता...
तुम्ही घोषित करून टाकलंत स्वतःला भारताचे स्वयंघोषित महात्मा...मसीहा...
त्यावेळी अखंड भारताच्या शोषितांचा मूकनायक मात्र जाणीवपूर्वक दुर्लक्षित केलात तुम्ही..
तुमचा एकही सत्याग्रह आमच्यासाठी का नाही केलात हो...
आमच्या हक्क आणि अधिकारांवर राम भरोसे बुलडोझर फिरवलात....
असो...
मला तुमचा द्वेष नाही...
पण तुमच्यामुळे आमच्या राजकीय स्वातंत्र्याचा दि एन्ड झाला एवढं मात्र खरं...
बुद्ध म्हणतो...
माणसाबरोबर वैर ही संपतं...
आम्ही संपवलं ते कायमचं...
मात्र तुमच्या मवाळ हिंदुत्वानं आमच्या राजकीय हक्कांचे पाय छाटून टाकले त्याचे परिणाम आजही आम्ही भोगतो आहोत...
लोक म्हणतात तुम्ही माझ्या बापाला घटना समितीत पाठवलंय...
पण घटना समिती ची दारंही माझ्या बापाला बंद करू पाहणारे तुमचे पोलादी अनुयायी तुम्ही का रोखले नाहीत...
ज्या मवाळ हिंदुत्वाला तुम्ही अंजरलत... गोंजारलंत
तेच हिंदूत्व आज जहाल बनून तुमचा रोज खून करताना पाहून....
पीळ पडतो...
गांधी आजही तुमचा असाच खून झाला...
नथुरामच्या औलादीनी पुन्हा केला...
खरं सांगतो...
त्रास आमच्या मनाला झाला...
कारण गांधी ...
तुम्हाला महात्मा आमच्या बापाने बनवलंय...
सागर सोनाई
३१ जाने.२०१९
शिवबा....
राजं मुजरा...
तुमच्या मावळ्याचा कुर्निसात कबुल करा...
तुमची आज जयंती...
तुमच्या बद्दल काय लिहावं आणि किती लिहावं...शब्दच कमी पडतात...
राजं...
तुम्हाला आजकाल देव म्हणण्यापेक्षा ...हाडामासाचा माणूस म्हटलं की जरा तुमच्या अधिक जवळ येतो....
मग तुमचं लेकरु बनून प्रेम करतो...
तुमच्या पायापाशी बसून माँसाहेब, महाराजसाहेब,यांच्या मोठेपणाच्या, दातृत्वाच्या ,मातृत्वाच्या कथा ऐकता येतात...
तुमच्या हातातली तलवार मग लेखणी म्हणून कधी जन्म घेते...
कळतच नाही...
तुटून पडते मग ढोंगी व्यवस्थेवर....
राजं...
तुमचं नाव मुखात आलं...
की जयजयकाराबरोबर जबाबदारी ही वाढते बरं...
तुमची स्टाईल जरा कॉपी करावी वाटते...
मग जाणीव होते की....
तुमच्या स्टाईलची कॉपी करणं सोप्प आहे...
पण तुमच्या कर्तृत्वाची,तुमच्या संकल्पाची कॉपी करायला वाघाचं काळीज हवं...
कारण सोंगी माणसांची कामं नव्हेत ती...
आजवर तुमच्या तोरणांवर चर्चा करणारे तथाकथित 'शिवशाहीर' चौकाचौकात उभा राहून सांगतात...
तुमचं चरित्र....रंगवून...
मात्र तुमचं माणूसपण मात्र ठेवतात लपवून....शातीर पणे...
आणि घेतात बरं बिदागी... सरकार दरबारची....
तुमच्या धोरणांवर चर्चा करणारे... तुमच्या माणुसपणाचे पोवाडे गाणारे...शिवराय 'तोडण्याचं' नव्हे तर 'जोडण्याचं' माध्यम आहेत...हे पोट तिडकीने ओरडून सांगणारे 'कॉम्रेड' मात्र चौकात गोळी घालून मारले जातात..
राजं...
आज आठ महिन्यांच्या लेकीही सुरक्षित नाहीत हो...
तिथं मोठ्या मायभगिनींची काय कथा...
तिच्या अब्रूची लक्तरं ओरबडायला...
टपलेली असतात ही जनावरं...
त्यावेळी ते विसरतात... ती कुणाची तरी असते...आई, बहीण , लेक असते....
पर स्त्री मातेसमान मानण्याची तुमची शिकवण...
कसं काय विसरला हा समाज कुणास ठाऊक....
राजं...
तुमच्यासारखं दिसण्याचा आटापिटा करताना ...
अनेक जण दिसतात...
मात्र तुमच्या पावलांवर पाऊल टाकून जगणारे...
शोधून ही सापडत नाहीत...
तुम्ही समतेचा मानदंड होता....
तुम्ही न्यायाचं आभाळ होता..
तुम्ही शोषितांचे मायबाप होता...
तुमचा विचार चिरंतन...
आहे आणि चिरंतनच राहील...
कारण आम्ही 'शिवाजी'
आमच्या 'जीवाशी' जपतो...
© सागर सोनाई
शिवजन्मोत्सव
१९ फेब्रुवारी,२०१९
प्रिय लेनिन....
सप्रेम जयभीम...
मी तुला लाल सलाम म्हणणार नाही....
तुझं आणि माझं ध्येय एक असलं...
तरी मार्ग वेगळे आहेत...आपले....
आज तू हसला असशील कदाचित....
तुझा पुतळा जमीनदोस्त होताना पाहून....
मी ही हसलो....कारण पुतळे तोडून विचारधारा नाहीत संपत...
कळत नाही त्यांना...
जेंव्हा जेंव्हा सत्ता अनिर्बंध होते ना...
तेंव्हा तेंव्हा माजावर आलेली मुंडकी जन्म घेतात... अराजकतेच्या पोटातून....
त्यांना मेंदू नसतो रे...
लेनिन...
हा भारत आहे ..अरे चुकलंच...हिंदुस्थान आहे बरं......
जिथं समूहाने वेड्यात काढलं जातं.... माणसांना...
ते म्हणतात तुझ्यानन्तर पेरियार चा नंबर आहे. .
त्यांना कुठं माहितीय...
लेनिन परका होता....मात्र पेरियार वटवृक्ष आहे....या मातीत रुजलेला...त्याला उपटायचा प्रयत्न केला तरी त्यांच्या बापजन्मी शक्य नाही...
कारण त्याची मुळं आमच्या काळजात रुतलेली आहेत...
तुझ्या वाढदिवसाच्या हार्दिक शुभेच्छा तुला....
- सागर
दि.२२एप्रिल,२०१९
रात्र सुद्धा जागते...
होय रात्र सुद्धा जागते...अनियंत्रित वासना ... भागवण्यासाठी...
तर कधी पोटात पडलेला भुकेचा वणवा विझविण्यासाठी...
दोन्हींना नसते मर्यादा ...समाज नावाच्या पहारेकरी सोंगाड्याने घातलेल्या... लाखेच्या पोलादी बेड्यांची....
रात्र जागते...
रेल्वे स्टेशनवर... एसटी स्टॅन्ड वर….आणि पंचतारांकित विमानतळावर ही...
पण बदलतात संदर्भ इथे...
संस्कृतीचे सोंगाडे घोरत पडतात अशावेळी....कारण रेल्वे स्टेशनवर जागणारी रात्र त्यांची कुणीही लागत नाही कदाचित...
आणि एसटी स्टँडवर जागणारी रात्र पोट भरते त्यांचं...
मात्र पंचतारांकित विमानतळावर जागणारी रात्र त्यांची असते...
मखमली आणि चमकदार....…सौ चुहे वाली बिल्ली...
तुकोबा...
ही माणसं येतात तरी कुठून रे...
कुठून मिळते यांना...मैलोनमैल चालायची दुर्दम्य इच्छा...
कोण देतं निमंत्रण....कोण ओढून आणतं त्यांना काळ्या इटू चं दर्शन घ्यायला...
तुकोबा...
या माणसांचं आणि माझं जन्मजन्मांतरीचं नातं आहे ...जसं तुझं नि माझं...
खांद्यावर घेतलेली मातकट भगवी पताका...आणि कपाळाला लावलेला काळा बुक्का...इथल्या काळ्या आणि तांबड्या मातीचाच प्रतिनिधी...
चालताना त्यांच्या पायाचं संगीत जुळत होतं माझ्या हृदयाच्या स्पंदनांशी...
तुकोबा...
ही माणसं भेटतात रे दरवर्षी...सर्व काही सोडून जावं वाटत त्यांच्यासोबत चालत काळ्या इट्या च्या दर्शनाला...
कारण त्याच्या काळ्यापणात ही माझ्या तथागताची चिरशांती दडलीय बघ...
तुला भंडाऱ्याच्या डोंगरातल्या लेणीत भेटलेली मनःशांती......क्षणभर...
तुकोबा तुझ्या बुडवल्या गेलेल्या गाथा आज ही मला भेटतात यांच्या रुपानं...
पण खरं सांगू तुकोबा...
तुझा विद्रोह मला नाही भेटत....
तुझा विद्रोह मला नाही भेटत...
अवघडलेला बुद्ध...
मित्राच्या बहिणीच्या लग्नाची पत्रिका देण्यासाठी पिंपरी चिंचवडला जायचा योग आला...ते जवळचे नातेवाईक असावेत त्याचे...त्याच्या गरीब नातेवाईकांना पत्रिका देत येत होतो....शेवटची पत्रिका एक प्रतिष्ठित नातेवाईक असणाऱ्या नातेवाईकांकडे जाण्याचा योग आला...त्या अगोदर ज्या ज्या नातेवाईकांना पत्रिका दिल्या ते बिचारे गरीब होते...
या प्रतिष्ठित नातेवाईकांचा पत्ता शोधत शोधत आम्ही पिंपरी मध्ये पोचलो....सोसायटीच्या गेट मधून आत प्रवेश केला...मित्राकडून ते प्रतिष्ठित नातेवाईक पीएचडी झालेले आहेत अस समजलं...थोडं कुतुहुल वाटलं...ऐकून...
पायऱ्या चढून आम्ही त्यांच्या घरी आलो. त्यांच्या दारावर सोनेरी अक्षरात त्यांचं नाव कोरले होते... फ्लॅटची बेल वाजवली....जुन्या जाणत्या माणसांनी दार उघडले...अंगावर नेहरू शर्ट, कमरेला धोतर असा पेहराव...साधारण सहा फुटांचा गोरापान देह...सोबतीला जगण्याच्या संघर्षात बऱ्या वाईट काळात जीवाला जीव देणारी त्यांची जोडीदारीन...त्यांच्यापेक्षा रापलेला चेहरा घेऊन उभा राहिलेली दिसली.. कपाळाला भलं मोठ्ठ कुंकू...अंगावर सोलापूर इरकल..हातात हिरवागार चुडा...गळ्यात डोरलं... पायात चांदीची जोडवी...नववधूला लाजवेल असा साज...आजींचं वय ६५च्या घरात असावं... आणि बाबांचं वय ६७ च्या आसपास....आयुष्यभर काबाडकष्ट करून रापलेला देह.... आता मात्र काहीसा थकलेला दिसत होता..आजोबांनी हमाली करून करून मुलांना शिकवलं...मोठं केलं...तेवढ्याच हिकमतीनं आजीनं त्यांचा संसार पेलला होता...मार्केटयार्डात हमाली करणारं जोडपं गावाकडच्या आभाळाएव्हढ्या घराला सोडून आता आयुष्याच्या संध्याकाळी टोलेजंग इमारतींच्या खुराडेशाही फ्लॅट मध्ये मुलांबरोबर राहत होतं...
आम्ही घरात प्रवेश केला...त्या जोडप्याने आमचं हसत स्वागत केलं...बाजूच्या सोफ्यावर आम्ही बसलो..माझ्या मित्राने जवळचे नातेवाईक असल्याने त्याने त्यांच्या गप्पा मारायला सुरुवात केली...त्यांचं बोलणं चालू असताना माझं लक्ष समोरच्या भिंतीकडे गेलं...समोरच्या भिंतीवर एका नावाजलेल्या संताचा फोटो होता..उजवीकडच्या भिंतीवर महागडा टीव्ही बसवलेला...त्याच्या आजूबाजूला बुक केस...रामायण ,महाभारत, भागवत,दासबोध, भगवत गीता....त्या गर्दीतून कुठेतरी डोकावणारे मनाचे श्लोकही दिसत होते..गणपतीच्या मूर्तीतून येणारा श्री गणेशाय नमः चा अखंड जाप चालू होता...समर्थांच्या मूर्तीने समोरच्या देव्हाऱ्यात आपले स्थान पक्के केले होते...त्यांच्या आजूबाजूला देवाचे अनेक अवतार जणू पहाराच देत होते की काय कुणास ठाऊक... हे सगळं ठीक आहे...माझं मन खूप अस्वस्थ झाला...माझी नजर ज्याला शोधत होती तो कुठे होता...?
या सगळ्यांच्या गर्दीत तो मला दिसला...सर्वात टॉप ला ...
काहीसा एकटा...डोळे झाकून
बसलेला...अवघडलेला ...बुद्ध.....!
©सागर सोनाई
राजा....
असं अर्ध्यावर आम्हाला सोडून जाणं... पचलं नाही बघ...तुझ्या जाण्यानं या मातीत समतेचा लढा लढणाऱ्या... प्रत्येक योद्ध्यांच्या हातातल्या लेखण्यांनी बंड करून क्षणभर थांबवली आपली लढाई...धाय मोकलून रडत म्हणाल्या,
थांबा रे थांबा....तो पहा आमचा सेनापती....
आकाशाची निळाई पांघरून ...कसा निर्वाणाच्या प्रवासाला चाललाय बघा...
ज्याने अंगावरच्या पांढऱ्याशुभ्र कपड्यांसोबत...
त्या क्रांतिसूर्याशी असणारी निष्ठा जपली....तितक्याच स्वच्छपणे....अंगाला कोणत्याच स्वार्थाचा मळ लागू न देता...
तो विरक्तच राहिला...
कुठल्याही सत्तेच्या आमिषाला बळी न पडता...
आणि फुंकत राहिला क्रांतिसूर्याचे मानवमुक्तीचे रणशिंग.....त्याच्याच भाषेत....
झुगारून दिली त्यानं दलितत्वाची गोणपाट... आणि माणूस हीच ओळख कोरली त्यानं....लाखो हृदयांवर...
किती केले प्रयत्न त्याला मॅनेज करायचे...पण पँथर कुणालाच मॅनेज झालाच नाही...
उलट मॅनेज करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्यांच्या मानेत रुतवत राहिला आपले लेखणीरूपी तीक्ष्ण दात...
राजा ...हा लेखण्यांचा हंबरडा तुला कदाचित ऐकू येत नसेल....डोळ्यांच्या ओंजळीतून बरसणारे अश्रुंचे पाट...कदाचित तुला कळत नसतील...पण तू आज आमच्यातून निघून जाणं.... आमचा आवाज घेऊन गेलं एवढं मात्र निश्चित...कारण तुझ्याइतक निष्ठावान रक्त आजवर तर मला भेटलं नाही....
सागर सोनाई
ती नऊ दहा वर्षांची असावी...उन्हांत रापलेल्या काळ्या माई सारखीच...अंगात नावापुरता अडकवलेला जुना मळका टॉप...तो ही कदाचित कुणी तरी दिलेला असावा...थोडी बुजरी...चार पाच दिवस अंगाला पाणी नाही...केस वाढले तर कापायला ही पैसे नसावेत कदाचित त्यामुळं ठेवलेला प्लेन बॉय कट...दुकानात काही तरी सामान न्यायला आली होती.पायात तुटलेली चप्पल..तिलाही तारेने बांधलेली...काखेत मोठी पिशवी...
आमच्या घरापासून थोड्या दूर अंतरावर पडलेल्या भटक्या विमुक्तांच्या पालावरची ती लेक...मन विचारमग्न झालं..मोकळ्या आकाशाखाली चार गोधड्यांची पालं टाकून जगण्याची लढाई लढणाऱ्या परिघाबाहेर असणाऱ्या परंतु समाजानं गणती न केलेल्या माणसांची ही वस्ती...ना गाव, ना कागदपत्रे ना ओळख... गोऱ्या इंग्रज सरकारने लादलेला अमानुष शिरस्ता स्वतंत्र भारतात ही आपल्या ढोंगी समाजाने इमानेइतबारे जपला..
ती ही त्याच व्यवस्थेची बळी....कधी कधी तिची भावंडं खेळत असतात आजूबाजूला...त्यांच्या झोपडया रंगीबेरंगी गोधड्या पसरून छप्पर तयार केलेली असतात...पाण्यासाठी प्लास्टिक च्या घागरी घेऊन पळणारी ती... आईबाप पोटाच्या ओढीनं गावात फिरून चिल्यापिल्यांसाठी काही तरी कमवून आणावं या विचारानं सकाळी लवकरच घर सोडून सुया,बिबं,कानकोरणं, हातातली कडी, इ.विकायला मैलांची पायपीट करणार...आणि आपल्या लेकरांना संध्याकाळी मायेचा घास भरवणार... घरातल्या लहानग्यांसाठी 'तीच' आई आणि बाप ...घराजवळच्या काकांच्या दुकानातून दोन रुपयांचं काही तरी खायला आणायला भावाला आणि बहिणीला घेऊन जाणार...त्यापैकी एखाद्यानं तिच्या हातातलं मागितलं की ती तोंड वाकडं करणार...मग ते लेकरू उभ्या रस्त्यावर आडवं पडून रडायलाच लागणार ...त्यावेळी मन मारून नाईलाजाने आपल्या हातातली खाण्याची वस्तू भाऊ किंवा बहिणीला देऊन टाकणार...अशी ती...
शिक्षण घेणं तर लांबच...लहानगी भावंडं सांभाळण्यासाठीच तीच कोवळं बालपण पणाला लागलेलं... रोज येताना ती दिसायची...कधी काखेत घागर घेऊन,कधी रडणारी भावंडं आईच्या मागं लागून जाण्यासाठी आकांडतांडव करत अख्ख्या रस्त्यावर लोळताना सावरताना...संध्याकाळी पिऊन आलेला बाप आईला शिव्या देताना, मारताना आपल्या भावंडांना आपल्या पंखाखाली घेऊन झोपडीच्या एका कोपऱ्यात निपचित बसणारी...प्लॉटिंग पडलेल्या काळ्या आईच्या कुशीत मिसळून जाऊन खेळणारी...कधी मातीच्याच भाकरी बनवणारी...कधी तीन दगडांची चूल तयार करून जेवण करणारी....पानांची भाजी करणारी...बुधल्यात पाणी आणून देणारी...आईबापाच्या फाटक्या संसारात सर्वांची माय बनून वावरणारी ती...!
पीएचडी च्या कामानिमित्त पुण्याच्या बाहेर जावं लागलं ...मुक्काम सलग तीन दिवस बाहेर होता..चौथ्या दिवशी पहाटे घरी पोचलो.सूर्य उगवत होता...त्यानं आपल्या आभाळाएव्हढ्या हातांनी आक्खा परिसर आपल्या पंखांखाली घेतला होता...घराच्या ओढीनं मी आणि माझी बाईक दोघेही धावत होतो...घराजवळ येताच माझं लक्ष त्यांच्या वस्तीकडे गेलं...त्या लोकांनी आपली वस्ती दुसरीकडे हलवली होती...कोण होते ,कुठून आले होते,कुठे गेले...या विचारानं मन व्यथित झालं..'ती'चा चेहरा माझ्या नजरेसमोरून हलत नव्हता...
आता त्या ठिकाणी फक्त उघडी पडलेली जमीन....त्यांच्या बैलगाड्यांच्या चाकांच्या खुणा...आणि तिचा तो खोटा खोटा संसार आणि तीन दगडांची चूल दिसत होती...
महाराज...
मराठी मातीच्या पोरक्या झालेल्या भाळाला...
तुमच्या बाळानं पुन्हा एकदा आहेव लेणं दिलं ...आणि तुम्ही गेल्यानंतर पोरकी झालेली 'छत्रपतींची' गादी तितक्याच ताकदीनं पेलली आणि गौरवली तिची प्रतिष्ठा..
महाराज जगायचं कसं ते तुम्ही मराठी मातीला शिकवलंय..
मात्र तुमच्या बाळानं स्वराज्यासाठी निःस्वार्थपणे हसत हसत कसं मरायचं हे शिकवलं...
तो हरला नाही यमयातनांपुढे...यम ही हरला ...त्याच्या बलिदानापुढे ...
महाराज
जो औरंग्या स्वराज्य बुडवायला निघाला होता ...त्याच्या मयतीला पाच लोक पण नव्हते...
मात्र
भीमा ,भामा आणि इंद्रायणी धाय मोकूलन रडल्या होत्या...जेंव्हा तुमच्या बाळाचा श्वास विरून गेला होता या उनाड वाऱ्याच्या श्वासात.... तो वारा आजही मराठी मातीत लाखो वीर पैदा करतोय आणि तुमच्या लेकराचा विरलेला श्वास त्यांच्या धमन्यांमध्ये पेरतोय...
तुळापूर - वढुची माय मातीही गहिवरली होती....म्हणून त्याच्या रक्ताचा रंग तिनं भरून घेतलाय आपल्या कपाळावर मळवटासारखा...
संभाजीराजे म्हणजे शिवरायांचा पुढच रूप आहे हीच गोष्ट नेमकी विसरलो आम्ही....स्वराज्याशी गद्दारी करणाऱ्यांच्या वारसांनी त्यांच्या बलिदानानंतर आपल्या कलम कसाई लेखणीने आपल्याच धन्याचं वर्णन केलं ' रगेल आणि रंगेल'
महाराज,
तुमच्या लेकरावरचा हा शिक्का पुसून टाकण्यासाठी विसावं शतक उजडावं लागलं...शेवटी राजर्षी शाहू छ्त्रपती नावाच्या 'आधुनिक शिवबाने' घडवलेल्या बहुजनांच्या लेकरांनी ...तुमच्या वारसदारांनी मुक्त केलं कलम कसायांच्या बिलोरी कैदेतून...
महाराज ...
तुमच्या लेकराचे औरंग्याने केलेले हालहाल काय कमी होते म्हणून आजही आम्ही धर्म ,जाती आणि विचारधारांची जहरी वाघनखं घुसवतो त्याच्या उरात आणि त्याचेच जयघोष करत मिरवतो...बधिर संवेदनेने...
महाराज ,
तुमचा बाळ मृत्युंजय होता...आणि येणाऱ्या हजारो पिढ्यांच्या काळजात तो स्वातंत्र्याची चेतना जिवंत ठेवणारा सूर्य बनून धगधगत राहील...
सागर सोनाई दगडू
जिल्हा परिषद शाळा - एक स्वतंत्र विद्यापीठ
सकाळच्या सुंदर वेळी शाळेच्या आवारतल्या चिंचेच्या डेरेदार झाडावर सूर्य आपली सोनेरी किरणं हळुवार उतरवत होता.त्याच्याच रंगाचा पिवळा सोनेरी आणि मातकट रंग मैदानावरच्या मातीला आपल्या कवेत घेत पसरलेला होता...शाळेत एका ओळीत उभी असणारी अशोकाची झाडे परेड ला उभ्या असणाऱ्या सैनिकांसारखी भासली...त्यांच्या हिरव्यागार झावळ्यांमधून शाळेच्या बाजूलाच मोडकळीस आलेली जुन्या शाळेची इमारत लेकुरवाळ्या आईसारखी वाटली.....एव्हाना तिच्या अंगणातील लेकरांच्या किलबिलाटाने घेतलेली जागा आता दुसऱ्या गावच्या लेकरांच्या किलबिलाटाने घेतली होती...तिच्याच बाजूला उभज असणारी सर्व शिक्षण अभियानाच्या फंडिंग मधून बांधून मिळालेली इमारत सवतीसारखी तिच्याकडे नखऱ्याने बघत दिमाखात उभी होती...ती मोडकळीला आली होती खरं मात्र गावातल्या कित्येक पिढ्या तिच्या बेंगलोर कौलांच्या सावलीखाली शिकल्या असतील त्यांची आठवण ती शाळा जपत होती...खरतर जिल्हा परिषद शाळा हे एक स्वतंत्र विद्यापीठ असते...चिमुकल्या पावलांनी पहिलीच्या वर्गात प्रवेश केल्यानंतर ते रडू पाहून कदाचित ती ही गहिवरून गेलेली असेल.पण दगड,विटा आणि माती मुकी असल्याने रडू तरी कशी शकणार...तिला समजून घ्यायला कवीचं काळीज घेऊन जन्माला यावं लागतं. तीच पावलं सातवी पास होऊन हायस्कूल साठी वळतात ना तेंव्हा पहिल्या दिवशी शाळेत गेल्यानंतर आपल्याला शाळेत सोडायला आलेली आई जशी हात हलवत नजरेआड होते ना...!अगदी तशीच ती ही....!
शाळेत असतानाच मातीशी असणारे नाते घट्ट होत जाते.शाळा वर्ग माती,विटा आणि बेंगलोरी खापऱ्यानी बनलेले असतात... मी ज्या शाळेत शिकलो तिथे तर जमीन शेणाने सारवावी लागायची...ते वैभवशाली दिवस आज वाट्याला नाहीत माझ्या...स्वातंत्र्य दिन आणि प्रजासत्ताक दिनाच्या दिवशी सकाळच्या प्रभात फेरीच्या तयारीसाठी आदल्या दिवशी पांढऱ्या शर्टाला निळीत भिजायला घालून वाळल्यावर त्याची व्यवस्थित घडी घालून उशीखाली ठेऊन द्यायचे...मग तोच शर्ट पॅन्ट अंगावर घालून महाराजांसारखे मिरवत प्रभातफेरीमध्ये मिरवत असू...तो राजेशाही थाट पुन्हा मिळणार नाही...
हातावर छडी मारून टम्म हात सुजवणारे गुरुजी जेंव्हा भेटतात तेंव्हा थकलेले असतात...काहींनी इहलोकीची यात्रा संपवलेली असते...पण जेव्हा भेटतात तेंव्हा भरून पावल्यासारखं होतं... त्यांचा थरथरता हात पाठीवरून अलगद फिरतो आणि मग डोळ्यातली गंगोत्री आपला बांध फोडून त्यांच्यां पायाना अश्रूंचा अभिषेक घालते...एवढं झाल्यावर ते म्हणतात, "एवढं भावनिक असू नये...मोठा झालास रे आता...मी रागावल्यावर कोपऱ्यात बसून हुंदके देऊन रडणारा तू अजून बदलला नाहीस..."आणि निघून जातात...
आज शाळेत गेलो की ते दिवस पुन्हा जगावसे वाटतात मात्र कोणतीही किंमत मोजली तर ते दिवस परत येणार नाहीत याची खंत वाटून राहते....
दि.०५ मार्च २०२०
आमदार आबा....
खूप दिवसांपासून आमच्या आबांवर लिहायची इच्छा होती...करवीर राधानागरीच्या सीमेवर संथ वाहणाऱ्या भोगावती नदीच्या काठावर वसलेल्या हिरवडे खालसा गावात आबांचा जन्म झाला.माझे आजोबा आणि आबा हे चुलत भाऊ...पण बौद्ध वस्ती म्हणजे सगळी आमचीच खानदान...मी आजही गमतीने म्हणतो की आज हिरवडे गावातल्या बौद्ध वस्तीत जर खडा मारला तर तो माझ्या घरातल्या नातेवाईकांनाच लागतो.कारण सगळी वस्ती आमच्याच लोकांची आहे ...जवळपास पस्तीस ते चाळीस उंबरा आमचा...शिवा, तुकाराम,गुंडू,पांडूबा,श्रीपती,यशवंत, कृष्णा या भावांपैकी गुंडू आबा एक...लहानपणापासून या सगळ्या भावांची परिस्थिती गरिबीची होती.बाकीच्या भावांनी शेती करण्यावर भर दिला तर आबांनी थोडी वेगळी वाट धरली...परिते शाहू नगर येथील भोगावती सह.साखर कारखान्याचे संस्थापक दादासाहेब कौलवकार यांच्याशी चांगले संबंध असल्याने ते साखर कारखान्यात सुरक्षा रक्षक म्हणून कामाला होते...त्याअगोदर त्यांनी एसआरपीएफ मध्ये काम केले होते..मात्र नंतर त्यांनी तो जॉब सोडला...
आबांचा रुबाबच वेगळा असायचा...साठ सत्तर च्या दशकातल्या मराठी चित्रपटांच्या पाटलांचा रुबाब जसा असायचा तसाच आबांचा पेहराव... धोतर,शर्ट,त्यावर कोट,डोक्याला कोल्हापुरी फेटा,पायात कोल्हापुरी पायताण मिशीला पीळ असा पेहराव......स्वभाव फारच बोलका...त्यामुळे अगदी कोल्हापूर पासून ते राधानगरी आणि गारगोटी पासून कागल पर्यंत आबा 'गुंडू आमदार
याच नावाने ओळखले जातात.जुनी पिढी त्यांचा खूप आदर करते.. स्वभाव बोलका असल्याने अगदी अजातशत्रू व्यक्तिमत्त्व....कुणाला न दुखवता राहणे हा महत्वाचा गुण...त्यामुळे या भागात ते प्रसिद्ध...
या भावांनी एकमेकांना कधीच अंतर दिलं नाही...आबा आणि आई कधी येवतीला त्यांच्या बहिणीकडे आले की मला भेटल्याशिवाय जात नसायचे... हिरवडेला जाताना शाळेत यायचे ,शिक्षकांना भेटायचे माझ्या शिक्षणाची विचारपूस करायचे...माझ्या आईला म्हणजे आजीला त्यांनी आक्कासाहेब या नावाशिवाय कधीही हाक मारली नाही..माझ्या आईला ते आजही अक्काताई म्हणतात...
आबा कधीही निवडणुकीला उभा राहिले नाहीत...मात्र बोलक्या स्वभावामुळे लोकांनीच त्यांना 'आमदार' बनवलं...
आज आबा थकलेत... डोळ्यांना अंधुक दिसतं...गुडघ्यांना सूज असल्याने चालता येत नाही...गावी कधीही गेलं तर आजही पाठवरून हात फिरवतात आणि तोंडभरून कौतुक करतात...त्यांचा मोठा भाऊ आणि माझे आजोबा शिवादादा आणि माझी आजी धुरपाआई यांच्या आठवणीने व्याकुळ होऊन डोळे ओले झालेले पाहायला मिळतात...गावाकडे येत चला असे आर्जव करतात...पायाला हात लावला की तोंडभरून आशीर्वाद देतात...
त्यांच्या घरात गेलं की...माझे काका परशुराम सुब्रमनी यांचा डिग्री घेतलेला, त्याच्या विरुद्ध बाजूला दादासाहेब कौलवकरांचा रुबाबदार फोटो,आबांचा पोलीस ड्रेस मधला फोटो...बाबासाहेब आंबेडकरांचे जुने पोट्रेट...पूर्वी एकमेकांना क्रॉस असणाऱ्या दोन फरशी कुऱ्हाडी असायच्या...आता त्या दिसत नाहीत...असे चित्र दिसते...
आज ही कधी गावी गेलं तर आबा त्यांच्या घरच्या अंगणात लोड टाकून बसलेले असतात...आजूबाजूला चार समवयस्क माणसं... 'आमदार पाणी द्या' म्हणून विसवलेला एखादा पाहुणा किंवा वाटसरू असतोच...जुन्या काळातील आठवणींचा खजिना त्यांच्याकडे असतो...
आमचं वैभव आमचे आबा आहेत...त्यांना भेटलं की खूप समृद्ध झाल्यासारखे वाटतं...डेरेदार वडाच्या झाडाच्या सावलीत आल्याचा भास होतो...आमचे आबा म्हणजे चालतं बोलतं लोकविद्यापीठ आहेत...
या फोटोमध्येही तोच रुबाब दिसेल...
प्रा.सागर कांबळे
पुणे.
बेंदूर....
मिर्गाचा पयला पाऊस पडला की...शेतातल्या शेवग्याच्या झाडाचा कवळा पाला काडून आणून त्येची भाजी करायची आणि मिर्गाच्या पावसाचं आवतंनं करायचं... मिर्गाचा पाऊस पडला की शेतात तिकाटनं वडून टोकण झाल्याली भाताची रोपं उगवून याची...लाल मातीच्या शेतात कुणीतरी हिरव्या रंगाच्या रेषा मारल्यात का काय...असं वाटायचं... त्यात माझ्या सोनाईची खडूबळी बनवायची घाई असायची..उकडीचं कानवलं बनवायची...
अशात बेंदूर सण यायचा....
आमच्या भागात कर्नाटकी बेंदूर असतोय... यकदा का बेंदूर चार दिसावर आला की...चुये,कावणे, म्हाळुंगे ह्या गावाच्या कुंभारांची लोकं मातीचं बैल घिऊन येवतीला याची..तवर आमी शेतातल्या काळ्या मातीचं बैल तयार करत असायचो...परफेक्ट बैल मला तरी कवा जमला न्हाई...त्येची वशिंड..त्येची शिंगं... यसन...मुसकी...डोळं..शेपूट आसं कायतरी तयार झालेलं असायचं..बैलाचं पाय हत्तीवानी बनिवणारा मी यकटाच हुतो...आता तयार झाल्यालं हे कसलं जनावार हाय...ते 'संदर्भासह स्पष्टीकरण' द्या लागायचं...पण खरं सांगू लय मजा याची...
तसं म्हाळुंगे गावाचं आणि माजं लय जीवाभावाचं नातं...आमच्या धोंडू आईची भईन साऊ आजी ...म्हाळुंग्यात दिल्याली... आमी तिला म्हाळुंगची आजी म्हणायचाव...दिसायला लय देखणी...गोरीपान...काळ्याशार डोळ्याची..हसऱ्या चेहऱ्याची...दातवान लावत असल्यानं ...तिचं दात काळं पडल्यालं...तपकीर लावायची...पण कवा बी येवतीला आली की भाकरीत झुणका न्हाईतर मुगाची उसळ आणायची...त्येची चव कशालाबी यणार न्हाई..
तिथं माज्या हक्काची माणसं... म्हाळुंगचा बेंदूर आणि म्हाई ह्ये आमचे दोन 'राष्ट्रीय सण'...कवाबी गेलं की त्येची शिरमंती ईचारुच नका...हक्कानं दोन दिस मुक्काम ठरल्याला... म्हाई बद्दल जरा नंतर लिवतो... बेंदूर आला की आमची पावलं म्हाळुंग्याकडं वळायची...
म्हाळुंगचा बेंदूर म्हंजे लय शिरमंत सण...त्या गावात आज बी 'कर तोडायचा' शिरस्ता पाळत्यात..मला आठवत न्हाई पण म्हाळुंग्याचं ग्रामदैवत 'श्री चव्हाटा देव' जत्रा ह्याच काळात असतीय का काय...
कर तोडायचा प्रकार म्हंजे बेंदराच्या आधी म्हैनाबर गावातल्या ज्येच्याकड ह्या वर्षी मान यील त्येचा तरणाबांड बैल निवडायचा..त्येला म्हैनाबर कुटलंबी काम लावायचं न्हाई...कणीक, येशेल त्याल, हिरवी वैरण द्याची ..राजागत त्येची उटाठेव करायची...
बेंदराच्या मेन दिवशी...त्येची पूजा करायची...त्येला सजवायचा... आणि गावभर पळवायचा.. त्येला कुटलंबी दावं लावायचं न्हाई...गावाच्या येशीवर सगळ्या गावकऱ्यांनी हुबा रहायचं... त्येला दुसऱ्या गावाच्या हद्दीत जाऊ द्याचा न्हाई...त्यो जर दुसऱ्या हद्दीत गेला आणि त्या गावच्या लोकांनी त्येला धरला तर ह्या गावाचा मान जाईल म्हणून लोकं लय खबरदार असायचीत...गावातल्या तरण्या पोरांचा ह्यो आवडता खेळ... शेवटी त्यो बैल पळवत आणायचा आणि भाताच्या पिंजराचा केल्याला दोर तुटला की 'कर तुटली' म्हणायची...असा ह्यो रिवाज...
हलक्या पावसाचं झिरमाट असायचं...त्यात ह्यो सोहळा म्हंजे डोळ्याचं पारणं फेडणारा असायचा...
मग गावातल्या सजीवल्याला बैलजोड्या घिऊन देवाच्या दर्शनाला याचं असा रिवाज...
आज मी ह्या आनंदाला मुकलोय ...माझी भईन,दाजी आणि त्येंची सगळी लोकं लय जीव लावत्यात... खरं मनात असूनबी आज जाता येत न्हाई...
१९ जून ह्यो आमच्या अण्णांचा स्मृतिदिन....ऐन बेंदरात आमचा वाघ आमाला सोडून गेलता... तवापसन माजी सोनाई बेंदूर कवा करायची न्हाइ...
आज आई ...अण्णा आणि गावाकडचा बेंदूर यांच्या आठवणीनं मन व्याकुळ होत...असं वाटतं पुन्हा माघारी पळत जावं ...भूतकाळात आणि हा सोहळा अनुभवावा आणि आई अण्णांना कडकडून भेटावं...
पण ते शक्य नाही याची जाणीव होऊन मन उदास होत आणि डोळे पुसून पुन्हा मी जगण्याचा तेल घाणा ओढू लागतो...
निषेध नोंदवण्यासाठी मेणबत्ती पेटवणार इतक्यात......
मेणबत्ती म्हणाली...
दूर व्हा...तुमच्या हातालापण रक्ताचा वास याय लागलाय मला...!
तुम्ही लोकं...तुम्ही लोकं एखाद्याचा जीव गेल्यावरच कसे काय जागे होता रे...
तुमचा निषेधही सिलेक्टिव्ह असतो रे...
या देशात गाजरागत माणसं कापली जाताना...
एखाद्या आईची कूस पोरकी होताना..
झुंडीनं निष्पाप लोक मारले जाताना...
कुणाही लेकमातीची अब्रू भंडाऱ्यासारखी उधळली जाताना...
तुम्ही मश्गुल असता...
तुमच्याच बिलोरी मखमली विश्वात.....
कारण एकतर हे सगळे एकमेकांच्या जातीचे धर्माचे नसतात...
भुकेने गेलाच एखाद्याचा जीव तर ...
फेसबुक, ट्विटरवर कोरडा शोक व्यक्त करण्यापलीकडे तुम्ही काहीच करत नाही...
बरं तो शोकही बऱ्यापैकी सिलेक्टिव्हच असतो...
जातीय आणि धार्मिक अत्याचार बाजूला सारता..
अगदी....अलगद....कस्पटासमान
काल प्राण्यांच्या मृत्यू वर धाय मोकलून रडणारे तुम्ही...
आज मात्र तोंडात मिठाची गुळणी धरून शांत आहात..
कारण ती वेळ तुमच्यावर आलेलीच नाही...
आज एक माय मात्र हंबरतेय जिवाच्या आकांताने....
तिच्या पोटच्या गोळ्यासाठी...
अशा कित्येक आयांचे हंबरडे... या पुरोगामी महाराष्ट्राने पचवलेत...दारूचे पेग रिचवल्यासारखे...
माणुसकीला फाट्यावर मारून ...
जातीच्या मस्तवालपणासाठी...प्रेमाचे अंकुर ही खुडून टाकले जातात तलवारीने....त्यावेळी...
प्रत्यक्षपणे घाव घालणाऱ्यांपेक्षा... तुम्ही खूप दोषी आहात...
कारण चौकात मानवतेचा मुडदा पडत असताना... तुम्ही मात्र शांतपणे मजा बघत राहता...
अप्रत्यक्षपणे रक्ताचे थेंब तुमच्याही पांढरपेशा खादीवर उडतातच ना...
तुमचा पद्धतशीर सायलेन्स....
अनेक शोषितांवरच्या व्हॉयलेन्सला जन्म देतो...
निषेधासाठी नुसत्या मेणबत्त्या जाळण्यापेक्षा....
त्याच मेणबत्तीने तुमच्यातला हा "व्हाइट सायलेन्स"
जाळून टाका रे....
मानवतेवर अनंत उपकार होतील....
©सागर सोनाई
१३ जून,२०२०
अण्णा...
गावच्या पाटलाकडं जवा चारचाकी न्हवती तवा तू
अशोक लेलँड घेऊन राजासारखा गावात एन्ट्री करायचास...
तुझ्या गाडीनं येवती पाटीवर मारलेला हॉर्न ऐकून ...खोपितल्या दाव्याची मुर्रा म्हैस दावं तोडून तुझ्याकडं धाव घ्यायची...
जीव लावून एखाद्याचं काळीज कसं काबीज करायचं..हे बी तूच शिकवलंय...
कुटल्याबी कामाची कवा लाज बाळगायची न्हाई... कंच बी काम वंगाळ नसतंय...प्रसंगी शेण बी काढायची तयारी असायला पायजे...ही बी शिकवण तुझीच...
जिभवर गूळ ठेवून बोलायचं असतंय...फुडच्याचा मान राखायचा असतोय...हे बी तूच शिकीवलंस...
कोकणापासनं ते कर्नाटकापातूर तुझी गाडी नागिणीसारखी पळायची...
देश कोणचाबी असो...असं कधीच झालं न्हाई की तू माणूस जोडला न्हाईस...
जन्मतःच कपाळावर जातीचा क्रूर शिक्का घेऊन आलेला तू...गावातल्या पाटलांच्या घरात चुलीपर्यन्त हक्कानं वावरणारा अवलिया होतास...
सारा गाव तुला दगडू दादा... न्हाईतर दगडू ड्रायव्हर म्हणायचा...
कोल्हापूर च्या कमानीतून आत प्रवेश केला की...
आजही तू प्रत्येक ठिकाणी भेटत राहतोस...
माझं कोल्हापूरला जाणं म्हणजे प्रत्यक्ष तुझीच भेट होतेय... अस वाटायला लागतं...
कावळा नाक्यावर तुझा भरलेला ट्रक... कर्नाटक किंवा गोव्याच्या दिशेनं जाताना...
क्लिनर ला मारलेली राजेशाही हाक...
आज ही त्या वाटेनं गेल्यावर मला ऐकायला मिळते...
शाहूपुरी,लक्ष्मीपुरी आणि राजारामपुरी आज पण तुझ्या असण्याने गजबजल्यासारख्या वाटतात...
महादबा रोड... पापाची तिकटी...गंगावेश या ठिकाणी तुझा वावर आजही जाणवतो.. जाणवणारच की..
तू माझा पयला जिवलग दोस्तच हुतास...
रंकाळ्याच्या पाण्यासारखा निर्मळ होतास तू...
जोतिबाच्या डोंगराएव्हढा आणि पन्हाळ्याची उंची होती तुझी...
सोनवडे, बांबवडे,कुडीत्रे या गावांच्या वाटा तुझ्या वावरण्याने बहरलेल्या आहेत...तू त्या वाटांना लावलेला जीव... त्या मला लावतात...आजही... तितक्याच मायेने..तुझ्यासारखाच...
दसरा चौकात मला भेटलेलं आईसाहेबांचं देऊळ ...त्या आईसाहेबांची सेवाही केली होतीस मनोभावे...ते देऊंळही आज पावन आहे... तुझ्याचसारखं...
बावड्याच्या चौकात ...गाडी बाजूला घेऊन...
"सदा...आवरलं का न्हाई तुजं....!"
अस म्हणून मारलेली हाक...आजही ऐकायला मिळते मला...माझ्या काळजाच्या स्पंदनांमधून...
डोंगराला जाणाऱ्या एसटी मधून कधी कधी...
हिरवंगार लुगडं नेसलेली...
माथ्यावर भलंमोठं कुंकू ल्याल्याली सोनाई आणि तू... एस.टीतनं डोकावून बघत असल्याचा भास होतो...
कोल्हापूरच्या प्रत्येक चौकात...
तुमच्या आठवणी आज बी एकत्र येऊन झिम्मा फुगडी खेळत्यात..
सोनाई सांगायची..
लहान असताना...पैशाच्या राशीत झोपवलयस मला...
नातू झाला म्हणून तालेवार बारसं घातलं होतंस गावात...
तुझ्या माझ्यासोबत असण्याच्या खुणा...
आजही जाणवत राहतात...
अण्णा तू गेलास...आणि तुझ्यासोबत आमचं वैभव ही गेलं...तुला जाऊन आज तीस वर्षें झाली...
बघ जमलं तर परत ये....
तुझं 'पाडं' तुझी वाट बघतंय...
©सागर सोनाई दगडू
दि.१९ जून २०२०
Subscribe to:
Posts (Atom)
भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामाच्या इतिहासाचं एक सुवर्ण पान आणि लढवय्या योद्धा म्ह...
-
निषेध नोंदवण्यासाठी मेणबत्ती पेटवणार इतक्यात...... मेणबत्ती म्हणाली... दूर व्हा...तुमच्या हातालापण रक्ताचा वास याय लागलाय मला...! तुम्ही ल...
-
बाबा.... हजारो वर्षांची गुलामीची बंधनं तोडून .... या मातीची कूस उजवली तेव्हा.... तुझ्या आभाळाएव्हढ्या हातांनी तूच तिचं बाळंतपण केलंस.... आ...

